70 lat Żydowskiego Instytutu Historycznego - Jedna historia

Opracowanie: Żydowski Instytut Historyczny im. E. Ringelbluma we współpracy ze Stowarzyszeniem Żydowski Instytut Historyczny w Polsce

W książce wydanej w 1996 roku z okazji 50. rocznicy powstania Żydowskiego Instytutu Historycznego opublikowany został krótki artykuł Michała Friedmana, w którym wielki tłumacz literatury jidysz pisał: „50 lat w tysiącletniej historii Żydów na ziemi polskiej to niewiele. Natomiast 50 lat nieustannej działalności Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny to ogromny, niemal heroiczny okres w dziejach powojennej społeczności żydowskiej w Polsce”.

Michał Friedman świadomie przywołał Stowarzyszenie ŻIH. Choć dziś Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma i Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce to dwie wyraziste i ważne instytucje, przez dziesiątki lat były jedną organizacją. W 70. rocznicę powstania ŻIH warto przypomnieć ich wspólną historię.

W 1944 roku w Lublinie Centralny Komitet Żydów w Polsce — będący najważniejszą powojenną organizacją żydowską — powołał Centralną Żydowską Komisję Historyczną, której głównym zadaniem było zbieranie relacji osób ocalałych z Zagłady oraz udostępnianie materiałów dowodowych mogących pomóc w ściganiu niemieckich zbrodniarzy wojennych. W 1946 roku Komisja posiadała już około 8 tys. teczek dokumentów archiwalnych, kilkadziesiąt pamiętników, dzienników i utworów literackich oraz około 2 tysięcy relacji, kilka tysięcy książek odnalezionych w ruinach gett, ponad 3 tys. fotografii, 250 obrazów, rzeźb i synagogaliów. Jej najcenniejszym zbiorem było Podziemne Archiwum Getta Warszawy, tzw. Archiwum Ringelbluma.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1 października 1947 roku decyzją CKŻP, Centralna Żydowska Komisja Historyczna została przekształcona w Żydowski Instytut Historyczny z siedzibą przy ul. Tłomackie 5, w odbudowanym gmachu przedwojennego Instytutu Nauk Judaistycznych i Głównej Biblioteki Judaistycznej.

 

 

 

ŻIH, działając przy Centralnym Komitecie Żydów w Polsce, kontynuował prace Komisji i był sukcesorem jej zbiorów, jak też zbiorów Żydowskiego Towarzystwa Krzewienia Sztuk Pięknych. Podjął się stworzenia Centralnego Archiwum Żydostwa Polskiego w celu jak najszybszego udostępnienia dokumentów badaczom, powołał Bibliotekę ŻIH, która przejęła zbiory Centralnej Biblioteki Żydowskiej oraz przystąpił do organizacji muzeum. Rozpoczął także poszukiwania dalszych części Archiwum Ringelbluma oraz zainicjował wydawania kwartalnika historycznego w języku żydowskim „Bleter far Geszichte”.

29 października 1950 roku decyzją władz PZPR zlikwidowano CKŻP. Kilka dni później, 8 listopada, pracownicy ŻIH na Walnym Zebraniu członków założycieli powołali Stowarzyszenie pn. „Żydowski Instytut Historyczny”, które zostało zarejestrowane w 1951 roku i stało się samodzielnym podmiotem prawnym. Stowarzyszenie w swej działalności zamiennie używało nazwy Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny oraz Żydowski Instytut Historyczny. Jego główne cele statutowe i działania stanowiły kontynuację prac ŻIH — wiązały się z prowadzeniem całokształtu badań nad historią Żydów, działalnością naukowo-badawczą i popularyzacją wyników prowadzonych badań.

Przez kolejne 42 lata Stowarzyszenie wraz z działającym w jego strukturach Instytutem, pomimo trudności politycznych i problemów finansowych, niezmiennie wypełniało swą misję.

18 maja 1993 roku, na Walnym Zebraniu, członkowie Stowarzyszenia ŻIH podjęli decyzję o wyodrębnieniu Instytutu oraz upoważnili Zarząd do bezpłatnego użyczenia majątku Stowarzyszenia instytutowi naukowo – badawczemu, o powołanie którego zwrócili się do Ministra Kultury i Sztuki.

W zakres majątku wchodził budynek przy Tłomackiem 3/5, zbiory archiwalne, dokumenty, zbiory biblioteczne oraz dzieła sztuki.

18 kwietnia 1994 roku, Zarządzeniem nr 13, Minister Kultury i Sztuki powołał Żydowski Instytut Historyczny – Instytut Naukowo-Badawczy. Działalność ŻIH INB prowadzona była głównie w oparciu o udostępnione przez Stowarzyszenie zbiory, a jego siedzibą został budynek dawnej Głównej Biblioteki Judaistycznej. W grudniu 2008 roku decyzją Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego ŻIH Instytut Naukowo – Badawczy został zlikwidowany, a w jego miejsce 1 stycznia 2009 roku powołany został Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma.

Dziś Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma jest najdłużej działającą w Polsce żydowską instytucją naukową. Jako państwowa instytucja kultury tworzy podstawy naukowe dla rozwoju wiedzy o historii i kulturze Żydów, upowszechnia efekty prowadzonych badań, udostępnienia zachowane świadectwa materialne oraz sprawuje wszechstronną opiekę nad zbiorami przekazanymi przez Stowarzyszenie w użyczenie.

Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce kontynuuje swoją działalność nieprzerwanie od roku 1951 jako pozarządowa organizacja społeczna, której celem jest zachowanie i utrwalanie pamięci o historii i kulturze Żydów polskich oraz ich wkładzie w światową kulturę. Realizuje to głównie poprzez wspieranie Muzeum Historii Żydów Polskich oraz Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma.

Stowarzyszenie i Instytut współpracują w ramach partnerstwa publiczno-prywatnego przy realizacji projektów mających na celu zabezpieczenie i udostępnienie zbiorów znajdujących się w posiadaniu obu organizacji. Od 2016 roku najważniejszym wspólnym przedsięwzięciem jest wieloletni program Oneg Szabat, którego zadaniem jest udostępnienie dokumentów Podziemnego Archiwum Getta Warszawy, upowszechnienie wiedzy o tym najważniejszym świadectwie Zagłady Żydów polskich oraz upamiętnienie członków grupy Oneg Szabat.

Wspólną siedzibą Stowarzyszenia i ŻIH jest przedwojenny budynek dawnej Głównej Biblioteki Judaistycznej przy ulicy Tłomackie.

Od dnia 1 października na stronie internetowej ŻIH będą publikowane artykuły i wywiady przybliżające historię, zasoby oraz główne obszary działalności Żydowskiego Instytutu Historycznego. Jeszcze w tym roku zostanie wydana także książka pod red. Heleny Datner i Olgi Pieńkowskiej pt. „Instytut. 70 lat historii ŻIH w dokumentach źródłowych”.

Kulminacją obchodów 70-lecia Żydowskiego Instytutu Historycznego będzie zaplanowana na 15 listopada 2017 roku sesja naukowa pt. „70 lat Żydowskiego Instytutu Historycznego”, która odbędzie się pod honorowym patronatem Prezesa Polskiej Akademii Nauk prof. Jerzego Duszyńskiego.

Zapraszamy także na stronę poświęconą zainicjowanemu przez Stowarzyszenie ŻIH oraz Żydowski Instytut Historyczny w dniu 18 września 2017 r. Programowi Oneg Szabat mającemu na celu upamiętnienie i upowszechnienie Archiwum Ringelbluma.