W Grodnie odbyła się konferencja "Dziedzictwo Żydowskie na Białorusi i Ukrainie: ochrona, edukacja, popularyzacja"

W dniach 17-19 lutego bieżącego roku w Państwowym Uniwersytecie im. Janka Kupały w Grodnie odbyła się robocza konferencja pn. Dziedzictwo żydowskie na  Białorusi i Ukrainie: ochrona, edukacja, popularyzacja. Szkolenie zgromadziło szerokie spektrum aktywistów działających na rzecz dziedzictwa  żydowskiego w Charkowie, Grodnie, Kijowie, Lwowie, Djatlowie, Mohylewie.

Spotkanie miało kluczowe znaczenie dla realizacji projektu „Dziedzictwo żydowskie na Białorusi i Ukrainie: ochrona, edukacja, popularyzacja. Szkolenie i zastosowanie dobrych praktyk” realizowanego przez Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny we współpracy z Państwowym Uniwersytetem im. Janki Kupały w Grodnie, Centrum Badań Stosunków Międzyetnicznych Europy Wschodniej (Charków), Centum Badań nad Historią i Kulturą Żydów Europy Wschodniej (Kijów). Zadaniem projektu jest długofalowa współpraca i wspólna dyskusja nad działaniami wokół dziedzictwa żydowskiego realizowanymi w lokalnych instytucjach, szkołach i środowiskach Białorusi i Ukrainy. Celem spotkania była praktyczna dyskusja nad bieżącymi i planowanymi działaniami, które mają zakończyć się w maju b.r. i zostać podsumowane na spotkaniu ewaluacyjnym w dniach 11-13 maja 2012 roku we Lwowie.

Najważniejszą częścią seminarium, które odbyło się w Grodnie były więc działania warsztatowe – gdzie praktycy z Polski dzielą się swoją wiedzą z praktykami z Ukrainy i Białorusi oraz wspólnie wypracowują cele, zadania i formę planowanych działań oraz rozwój już realizowanych. Za sukces spotkania należy uznać przede wszystkim merytoryczny poziom warsztatów co jest – z jednej strony -zasługą prowadzących, z drugiej – samych uczestników. Warsztaty prowadzone były przez Kornelię Kurowską (Fundacja „Borussia”), Aleksandrę Źińczuk (Brama Grodzka „Teatr NN”), Emila Majuka (Brama Grodzka „Teatr NN”) oraz Marcina Dziurdzika (Wirtualny Sztetl, Muzeum Historii Żydów Polskich) w trzech blokach tematycznych: edukacja wokół dziedzictwa żydowskiego, dziedzictwo żydowskie w Internecie, ochrona zabytków dziedzictwa żydowskiego.

Warsztaty miały charakter interaktywnego konwersatorium, podczas którego uczestnicy pracowali nad konkretnymi projektami – co jest bez wątpienia właściwą formą realnego wsparcia i transferu doświadczeń, który do tej pory ograniczał się raczej do relacji słuchacz-wykładowca (forma prelekcji).
Za udaną należy też uznać rekrutację uczestników projektu – wybór opierał się na prowadzonej przez nich działalności edukacyjnej, naukowej, warsztatów i innej. Warsztaty prowadzone były w trzech małych grupach (5-6 osób), tak więc przez trzy dni spotkania udało się stworzyć nić porozumienia pomiędzy prowadzącymi warsztatów a uczestnikami i dało możliwość szczegółowej konsultacji każdego z projektów.  Uczestnicy cały czas (po zakończeniu seminarium) mogą konsultować się z instruktorami. 

Godne uznania było również przygotowanie zaplecza do warsztatów przez Państwowy Uniwersytet Janka Kupały w Grodnie: każda z grup warsztatowych miała zapewnioną oddzielną salę wyposażoną w sprzęt multimedialny; grupa pracująca z dziedzictwem w sieci miała do dyspozycji profesjonalną salę komputerową z dostępem do Internetu.

Oprócz zajęć warsztatowych skierowanych do ukraińskich i białoruskich (15 osób) uczestników projektu podczas spotkania w Grodnie odbyły się dwie sesje o charakterze konferencyjnym, które otwarte były dla szerszej publiczności. W sesjach uczestniczyli studenci Uniwersytetu im. Janka Kupały, przedstawiciele lokalnego środowiska akademickiego, organizacji i społeczności żydowskiej Grodna. W pierwszej sesji publiczność miała szansę zapoznać się z działalnością polskich i ukraińskich instytucji realizujących projekt oraz lokalnymi działaniami uczestników warsztatów.

Druga sesja poświęcona była problemom ochrony dziedzictwa żydowskiego w Grodnie, zdominowana przez dwa główne zagadnienia

  1. Procesu restauracji grodzieńskiej synagogi i związanych z nim problemów konserwatorskich.
  2. Zagrożenia dewastacji średniowiecznego kirkutu w Grodnie, przez który planowane jest przeprowadzenie jednej z głównych ulic Grodna.

Zostały wygłoszone referaty: „Dziedzictwo żydowskie w krajobrazie kulturowym i społecznym Grodna” (Jurij Gardziew) oraz „Stary kirkut Grodna: problem ochrony” (Andrzej Czarniakiewicz, Andrzej Iwaszkiewicz). Z problemem ochrony grodzieńskich mogiłek doskonale korespondowała prelekcja Krzysztofa Bielawskiego, który przedstawił polskie doświadczenie w tej dziedzinie („Ochrona i dokumentacja cmentarzy żydowskich. Polskie doświadczenia”). Oprócz powyższych prelekcji uczestnicy warsztatów mieli możliwość zapoznać się z dziedzictwem historycznym i kulturowym Grodna poprzez dwie wycieczki z przewodnikiem, wizytę na grodzieńskich mogiłkach oraz zwiedzenie synagogi i naocznym zapoznaniem się z procesem restauracji i związaną z nią koncepcją muzeum. 

Powyższe działania były bardzo ważne z punktu widzenia seminarium: z jednej strony – dawały informację opinii publicznej i lokalnym działaczom o realizowanych warsztatach dając im możliwość uczestnictwa. Z drugiej strony uczestnicy warsztatów mogli zapoznać się z krajobrazem kulturowym Grodna oraz środowiskami, które w różnorodny sposób zajmują się lokalnym dziedzictwem żydowskim. Tak więc została zachowana właściwa równowaga i zasada w myśl której obie strony (lokalne środowisko Grodna, oraz uczestnicy warsztatów z różnych miejscowości i krajów) mogły poznać się nawzajem.

W ramach spotkania zostały zorganizowane dwie imprezy otwarte dla szerokiej publiczności:wernisaż wystawy „Białoruskie synagogi” w Muzeum Historii i Archeologii w Grodnie orazkoncert Alieksieja Żbanowa żydowskich pieśni w przekładzie na język białoruski oraz w oryginalnym brzmieniu jidysz. Na uznanie zasługuje prestiżowe miejsce jakim jest tzw. Nowy Zamek, w którym pokazywana jest wystawa (do 18 marca b.r.), przychylność dyrekcji muzeum, a także zainteresowanie lokalnych mediów (radia i telewizji), które uczestniczyły w otwarciu sesji oraz wernisażu. Podczas otwarcia wystawy, oprócz wprowadzenia Iny Sorkiny i współautorów wystawy (Krzysztof Bielawski, Józef Markiewicz) głos zabrał przedstawiciel społeczności żydowskiej Grodna.

Z punktu widzenia organizatorów spotkanie można uznać za sukces, gdyż udało sięstworzyć klimat dogodny do wytężonej pracy warsztatowej, ale także do otwartej wymiany doświadczeń i dialogu pomiędzy zaproszonymi uczestnikami warsztatów a miejscową społecznością. Sukces jest bez wątpienia efektem perfekcyjnego przygotowania seminarium ze strony Państwowego Uniwersytetu im. Janka Kupały, a także przychylności osób prywatnych, środowiska akademickiego i społeczności żydowskiej Grodna.  
Uczestnicy warsztatów spotkają się ponownie w maju br. we Lwowie.

Józef Markiewicz, Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny